«گل‌نبشته‌هاي باروي تخت جمشيد» در كاوش‌‌هاي سال‌هاي 1312 و 1313 در دو اتاق در استحكامات شمال شرقي تخت جمشيد يافت شد. اين گل‌نبشته‌ها سندهاي امور مالي ايالت فارسي در سال‌هاي 13 (509 پ. م) تا 28 (494 پ. م)  پادشاهي داريوش بزرگ را در بر‌مي‌گيرند و آگاهي بسياري از آنچه در زمان داريوش بزرگ در ايالت فارس مي‌گذشته به ما مي‌دهند. ايالت فارس محدوده‌اي به‌شمار مي‌آيد كه كم و بيش همانند فارس در زمان ساسانيان را دربرمي‌گرفته است.

دكتر ارفعي کارشناس زبان‌های باستانی و از انگشت‌شمار ايلام‌شناسان جهان در نشست نقد و بررسي مجموعه «مطالعات ايران باستان» كه در اسفندماه 87 در نشر فرزان‌روز برگزار شد، گفته بود: در تمام دوران هخامنشي تنها يك پادشاه است كه سال در زمان شهرياري او كبيسه بوده است، به همين دليل زبان‌شناسان درمي‌يابند كه گل‌نوشته‌ها متعلق به داريوش است؛ ولي هنوز اسمي از داريوش در اين گل‌نوشته‌ها نبود.

وي در ادامه سخنانش گفت:‌ در سال 1940 ميلادي زبان‌شناسان به يك كتيبه برخورد كردند كه اسم داريوش بزرگ در آن نوشته شده بود؛ پس ترديدي نمي‌ماند كه اين گل‌نوشته‌ها متعلق به داريوش است.

در اين كتاب، گل نبشته‌هاي تخت جمشيد به شكل جابه‌جايي كالا همانند گندم، جو، آرد و برخي ميوه‌ها چون توت و امرود و چهارپاياني چون بز، گوسفند و گاو، دريافت، ذخيره‌سازي، براي مصرف انسان و دام و نيز بذر براي كاشت، پرداخت دستمزد به كارگزاران دولتي، از شاه گرفته تا خدمتكاران، كارگران و نيز چهارپايان مستقر در محل و يا در حال سفر، پرداخت هزينه‌هاي سفر و نيز نامه و گزارش سالانه عملكرد يك مكان به صورت روزانه و سالانه به چشم مي‌خورد.


در آغاز كتاب ممكن است اين گل‌ نبشته‌ها در بردارنده سندهاي تكراري يك دستگاه مالي به نظر آيند اما سرشار از واژه‌هاي ايراني‌اند، با شناخت درست ريشه‌هاي ايراني اين واژه‌ها مي‌توان از شغل‌ها و حرفه‌هاي گوناگون آن دوره تاريخي آگاه شد.همچنين با نام ميوه‌ها، رستني‌ها و چهارپاياني برخورد مي‌كنيم كه هنوز در زبان فارسي و يا گويش‌هاي آن به جاي مانده‌اند، افزون بر اين با نام جاي‌هاي بسياري كه برخي از آن‌ها داراي همان نام‌ها هستند مانند شيراز، نيريز و... برخورد مي‌كنيم كه مي‌توان جايي در حدود 300 تا 350 مكان نامبرده شده را مشخص كرد.

نقش مهرهاي روي گل‌نبشته‌ها، كه بسياري از آن‌ها نامِ دارنده آن را دربردارند چون نقش مهر كوروش يكم و داريوش مي‌تواند آگاهي بسياري در مورد هنر و انديشه‌هاي آن دوره خواه اسطوره و خواه واقعي در اختيار پژوهشگران بگذارد.

شادروان «ريچارد هلك» در مقدمه كتاب سترگ خود (الواح باروي تخت جمشيد) شرح مي‌دهد كه گل نبشته‌هاي باروي تخت جمشيد كه از حفاريي‌هاي موسسه شرقي دانشگاه شيكاگو به سرپرستي ارنست هرتسفلد در يكي از اتاق‌هاي ديوار شمال غربي تخت جمشيد به دست آمده بودند، (سال‌هاي 1933 و 1934 ميلادي (1312 و 1313 شمسي) درون 2353 جعبه مقوايي شماره‌گذاري شده و چند پيت فلزي (در پنجاه صندوق) به دانشگاه شيكاگو آورده شدند.

از مجموعه سي هزار گل نبشته گزارش شده از تخت جمشيد، بسياري از آن‌ها قطعه‌هاي ريز خرد شده يا تنها در بردارنده نقش مهرند، بسياري نانوشته‌ رها شده‌ و نيز تعداد بسياري كه به خط و زبان آرامي با مركب بر آن‌ها نوشته شده‌اند، تنها نزديك به پنج هزار متن، خوانده و ترجمه شده‌اند. هلك در كتاب خود 2087 متن را به چاپ رساند كه از آن ميان، 74 متن را استاد آرنو پوبل سومرشناس بزرگ، 43 متن را كامرون و 14 متن را پير پورو خوانده بودند. دستاورد تلاش‌هاي اين دانشمندان، آغاز رمزگشايي گل نبشته‌هاي باروي تخت جمشيد به شمار مي‌رود.

هلك افزون بر متن‌هاي چاپ شده‌، بيش از 2500 گل نبشته ديگر را خوانده و حرف‌نويسي كرد كه از ميان آن‌ها، 33 متن برگزيده را در سال 1978 ميلادي (1357 شمسي) به چاپ رساند كه ارفعي اميدوار است كه با همكاري مشترك موسسه شرق‌شناسي دانشگاه شيكاگو بتواند همه متن‌هاي خوانده شده استاد بزرگ ايلام‌شناس را منتشر كند.

شيوه به‌كار گرفته شده در ارايه متن‌هاي به چاپ رسيده در اين كتاب، همان شيوه كار و رسم‌الخط هلك در كتاب الواح باروي تخت جمشيد است اماتغييرهايي تنها در شيوه ارايه سطر به سطر متن‌ها انجام گرفته است. نگارنده كوشش كرده كه در ترجمه فارسي و انگليسي، هم مطابق با شيوه هلك باشد و هم مطابق با متن و از اين رو ممكن است ترجمه آن‌ها به ويژه فارسي آن نارسا به نظر آيد.

شيوه تقسيم‌بندي‌ها در اين كتاب نيز همانند تقسيم بندي‌ها در كتاب هلك است، يعني متن‌ها به بيست و يك گروه و يازده زير گروه تقسيم‌بندي شده‌اند. متن‌ها نخست بر اساس گروه، سپس كالاي اشاره شده، فراهم كننده كالا، كارپرداز، نام شهر، سال و ماه، مرتب شده‌اند. زبان متن‌ها، ايلامي، ولي آميخته با وام واژه‌هاي بسياري از زبان پارسي باستان است. در اين كتاب جامع شرح كوتاهي از تاريخچه زبان ايلامي، منابع و دستور آن و نيز موضوع گل نبشته‌ها آورده شده است.

نشانه‌ها، نقشه‌ها، زبان، دستور زبان ايلامي هخامنشي، ويژگي‌هاي گل نبشته‌هاي باروي تخت جمشيد و گروه متن‌ها، موضوع گل نبشته‌ها، شكل و اندازه گل نبشته‌ها، كالا، وزن، تقويم، گروه متن‌ها، شماره متن‌ها، حمل و نقل كالا، تحويل كالا، ترازهاي حسابداري، دريافت‌هاي كلي، ساختن و به كار بردن، ذخيره كردن غله براي بذر و علوفه، فراهم آوري كالا براي آذوقه، دريافتي‌هاي مسوولان و آذوقه شاهي از جمله بخش‌هاي مختلف اين كتاب است كه در قالب گل‌نوشته به تصوير كشيده شده‌اند.

مواجب براي كساني كه منصب‌هاي ديني دارند، مواجب مستمر ماهانه براي كسان نام برده شده‌اي كه به گونه‌اي توصيف شده‌اند، مواجب ويژه، مواجب مادران، مواجب روزانه، مواجب سفر، مواجب غيرقابل دسته‌بندي، مواجب مستمر براي جانوران، مواجب ويژه جانوران، مواجب سفر براي جانوران، نامه‌ها، برچسب‌ها، روزنامه‌ها، حمل و نقل كالا، ذخيره كردن غله براي بذر و علوفه، فراهم‌آوري كالا براي آذوقه و... نيز گل‌نوشته‌هايي هستند كه نشان مي‌دهد در زمان هخامنشيان به چه صورت مواجب افراد مختلف تعيين مي‌شده است.

مركز دايره‌المعارف بزرگ اسلامي (مركز پژوهش‌هاي ايراني و اسلامي) پنجمين جلد از مجموعه پژوهش‌هاي ايران باستان را به «گل‌نبشته‌هاي باروي تخت جمشيد» نوشته دكتر عبدالمجيد ارفعي اختصاص داده است. «مقدماتي براي زبان سانسكريت»، «بندهشن»، «روايت آذرفرنبغ فرخزادان» (رساله‌اي در فقه زردشتی منسوب به سده سوم هجری) و «جرعه‌اي بر خاك» از جمله كتاب‌هايي است كه از مجموعه پژوهش‌هاي ايران باستان منتشر شده‌اند.